Kutadgu Bilig

Kutadgu Bilig, Karahanlı Devleti döneminde, yaklaşık olarak 1069-1070 yılları arasında Kaşgar'da yazılmaya başlanmış ve Balasagun'da tamamlanarak Tavgaç Buğra Han'a sunulmuştur. Eser, didaktik (öğretici) bir karaktere sahip olup, dönemin idareci sınıfına ve halkına yönelik önemli öğütler içermektedir. Genellikle bir siyasetname veya nasihatname türü olarak kabul edilir.

Eser, dönemin edebi geleneğine uygun olarak mesnevi nazım biçimiyle ve aruz vezniyle yazılmıştır. Yaklaşık 6645 beyitten oluşur. İçerik olarak adalet, akıl, bilgi, kanaat, mutluluk ve bilgelik gibi kavramlar üzerine kurulmuştur. Bu soyut kavramlar, dört ana karakter aracılığıyla diyaloglar şeklinde somutlaştırılmıştır:

• Kün-Togdı: Hükümdarı temsil eder ve adaleti simgeler.
• Ay-Toldı: Veziri temsil eder ve saadeti (mutluluğu) simgeler.
• Ögdülmiş: Vezirin oğlunu temsil eder ve aklı (zihni) simgeler.
• Odgurmış: Zahidi temsil eder ve akıbeti (kanaati) simgeler.

Bu karakterler arasındaki konuşmalar ve tartışmalar, ideal bir devlet düzeninin, sosyal yaşamın ve bireysel ahlakın temel ilkelerini ortaya koyar. Kutadgu Bilig, Hakaniye Türkçesi (Doğu Türkçesi) ile yazılmış olup, Türk dilinin gelişimi, Türk düşünce tarihi, devlet geleneği ve kültürü açısından son derece önemli bir eserdir. Türkçenin o dönemdeki zenginliğini ve ifade gücünü gösteren nadide bir belgedir.

Eserin günümüze ulaşan üç önemli yazma nüshası bulunmaktadır: Viyana nüshası, Fergana nüshası ve Kahire nüshası. Bu nüshalar, eserin Türk dili ve edebiyatı tarihindeki yerinin ve değerinin anlaşılmasında kritik bir rol oynamıştır.