Abbâsî Halifeliği

Abbâsî Halifeliği, Emevî Halifeliği'nin ardından İslâm dünyasında hilafeti üstlenen üçüncü halifelik hanedanıdır. Peygamber Muhammed'in amcası Abbâs bin Abdülmuttalib'in soyundan gelen bu hanedan, 750 yılında Abbâsî İhtilali ile Emevîleri devirerek iktidara gelmiş ve İslâm medeniyetinin zirve dönemlerinden birini temsil etmiştir.

Abbâsîler, hilafetin merkezini Dımaşk'tan (Şam) alarak Irak'a taşımış ve 762 yılında Mansûr döneminde yeni başkent olarak Bağdat'ı kurmuşlardır. Bağdat, kısa sürede dünyanın en büyük ve en müreffeh şehirlerinden biri haline gelerek bilim, sanat, felsefe ve ticaret merkezi olmuştur. Özellikle Hârûn Reşîd (786-809) ve Me'mûn (813-833) dönemleri, Abbâsî Halifeliği'nin Altın Çağı olarak kabul edilir. Bu dönemde "Beytülhikme" (Bilgelik Evi) gibi kurumlar aracılığıyla Antik Yunan, Roma ve Pers eserleri Arapçaya çevrilmiş, bu da İslâm bilimine ve felsefesine büyük katkılar sağlamıştır. Matematik, tıp, astronomi, kimya, coğrafya ve optik gibi alanlarda önemli gelişmeler kaydedilmiştir.

Abbâsîler, merkezi bir bürokrasi ve vezirlik makamı aracılığıyla geniş toprakları yönetmeye çalışmışlardır. Ancak, halifeliğin genişlemesi ve merkezin otoritesinin zayıflamasıyla birlikte 9. yüzyıldan itibaren Mısır'da Fâtımîler, İran'da Büveyhîler ve Sâmânîler, Endülüs'te Emevîler gibi yarı özerk veya tamamen bağımsız devletler ortaya çıkmıştır. Halifeler, özellikle 10. yüzyıldan sonra siyasi ve askeri güçlerini kaybederek daha çok dini bir lider konumuna indirgenmişlerdir. Büveyhîler (945-1055) ve ardından Büyük Selçuklu Devleti (1055-1194) dönemlerinde halifeler, bu güçlü hanedanların koruması altında kalmışlardır.

Abbâsî Halifeliği, 1258 yılında Moğol istilasıyla trajik bir şekilde sona ermiştir. Hülagû Han komutasındaki Moğol orduları Bağdat'ı kuşatarak ele geçirmiş ve büyük bir yıkıma neden olmuştur. Son Abbâsî Halifesi Musta'sım Billâh dahil olmak üzere binlerce kişi katledilmiş, Beytülhikme kütüphanesi yağmalanarak eserleri Dicle Nehri'ne atılmıştır. Abbâsîlerin düşüşü, İslâm dünyasında büyük bir travmaya yol açmış ve hilafet merkezi olmaksızın farklı İslâm devletleri ortaya çıkmıştır. Abbâsî dönemi, kültürel ve entelektüel mirasıyla İslâm medeniyetinin şekillenmesinde kalıcı bir etki bırakmıştır.