Ziyâ Paşa

İyi bir eğitim alan Ziyâ Paşa, genç yaşta devlet hizmetine girmiş, çeşitli kademelerde görev yapmıştır. Özellikle Divan-ı Hümayun Tercüme Odası'ndaki görevi sırasında Batı kültürünü tanıma fırsatı bulmuş, Fransızca ve Farsça öğrenmiştir. Daha sonra Sadrazam Âli Paşa'nın özel kalem müdürlüğünü de yapmıştır. Bu dönemde bürokrasi içindeki gözlemleri, siyasi düşüncelerinin gelişiminde önemli bir rol oynamıştır.

1867 yılında Namık Kemal, Ali Suavi gibi isimlerle birlikte Yeni Osmanlılar Cemiyeti'ne katılarak siyasi mücadeleye atılmıştır. Osmanlı İmparatorluğu'ndaki mutlakiyet yönetimini eleştiren, özgürlük ve anayasal bir yönetim talep eden Ziyâ Paşa, bu düşünceleri nedeniyle Avrupa'ya kaçmak zorunda kalmıştır. Paris, Londra ve Cenevre'de sürgün hayatı yaşamış, Namık Kemal ile birlikte Hürriyet gazetesini çıkarmıştır. Bu gazete aracılığıyla Osmanlı aydınlarına seslenmiş ve siyasi eleştirilerini dile getirmiştir.

Edebiyat alanında hem geleneksel hem de batılı tarzda eserler vermiştir. Özellikle Terkîb-i Bend ve Terci-i Bend adlı şiirleriyle tanınır. Bu eserlerinde hikmetli sözlerle dönemin aksaklıklarını, yöneticilerin tutumunu ve toplumun genel durumunu eleştirel bir dille işlemiştir. Zafername adlı hiciv eseriyle Sadrazam Âli Paşa'yı eleştirmesi büyük yankı uyandırmıştır. Şiir dışında nesir türünde de önemli eserler veren Ziyâ Paşa, Rüya adlı siyasi hiciv eseriyle dikkat çekmiştir. Klasik şiir antolojisi olan Harabat'ın önsözünde eski ve yeni edebiyat hakkındaki görüşleri, Namık Kemal ile arasında büyük bir edebi tartışmaya yol açmıştır.

Sultan Abdülaziz'in tahttan indirilmesinin ardından 1876 yılında affedilerek vatanına dönmüştür. Dönüşünün ardından Suriye ve Adana gibi vilayetlerde valilik görevlerinde bulunmuştur. Valilik görevleri sırasında da yönetimdeki yeteneklerini sergilemiştir. Ziyâ Paşa, 1880 yılında Adana'da vefat etmiştir. Osmanlı modernleşme sürecinde hem siyasi hem de edebi alanda öncü bir rol oynamış, düşünceleri ve eserleriyle sonraki nesilleri derinden etkilemiştir.