Hârun Reşîd

Hârun Reşîd (Arapça: هارون الرشيد, Hārūn ar-Rašīd), 786-809 yılları arasında hüküm sürmüş beşinci Abbâsî halifesi olup, İslâm tarihinin en parlak dönemlerinden biri olan Abbâsî Altın Çağı'nın sembol isimlerinden biridir. Babası Halife Mehdî ve annesi Hayzuran'dır. Onun dönemi, kültürel, bilimsel ve ekonomik refahın zirveye ulaştığı bir zaman dilimine işaret eder.

Reşîd, halifeliğe geçmeden önce askerî alanda önemli deneyimler kazanmış, Bizans İmparatorluğu'na karşı başarılı seferler düzenlemiştir. Kardeşi Mûsâ el-Hâdî'nin ani ölümü üzerine genç yaşta hilafet makamına oturmuştur. Hükümdarlığının ilk yılları, devlete büyük hizmetlerde bulunmuş ve imparatorluğun idarî yapısını güçlendirmiş olan güçlü Bermekî ailesinin vezirliği altında geçmiştir. Bermekîler, ilim ve sanatı destekleyerek Bağdat'ı bir kültür ve bilim merkezine dönüştürmede önemli rol oynamışlardır.

Hârun Reşîd dönemi, ilmî araştırmaların, felsefenin ve sanatın büyük bir hızla geliştiği bir çağdır. Bağdat, dönemin en büyük bilgi ve kültür merkezlerinden biri haline gelmiş, dünyanın dört bir yanından bilginler ve sanatçılar bu şehre akın etmiştir. Beyt'ül-Hikme (Bilgelik Evi) gibi kurumlar, tercüme faaliyetleri ve ilmî çalışmalar için zemin hazırlamış, Antik Yunan eserlerinin Arapça'ya çevrilmesiyle bilginin yayılması sağlanmıştır. Tıp, matematik, astronomi ve coğrafya gibi alanlarda önemli ilerlemeler kaydedilmiştir.

Askerî alanda, Hârun Reşîd, Bizans İmparatorluğu'na karşı birçok başarılı sefer düzenlemiş, Anadolu'nun derinliklerine akınlar yapmış ve Abbâsî sınırlarını güvence altına almıştır. Diplomatik ilişkilerde de aktif olmuş, özellikle Frank Kralı Şarlman ile karşılıklı elçilikler göndermiştir. Bu dönemde İslâm dünyası, geniş bir coğrafyaya yayılan ticaret ağları sayesinde ekonomik olarak da büyük bir refah yaşamıştır.

Ancak Hârun Reşîd'in hükümdarlığı iç sorunlardan da tamamen azade değildi. Özellikle Bermekî ailesinin güçlerinin aşırı artması, 803 yılında onların tasfiyesiyle sonuçlanmıştır. Bu olay, Abbâsî idaresindeki merkeziyetçiliği pekiştirse de, daha sonraki dönemlerde ortaya çıkacak olan hizipleşmelerin de sinyallerini vermiştir. Halife, 809 yılında Horasan'daki bir isyanı bastırmak için çıktığı sefer sırasında Tus'ta vefat etmiştir.

Hârun Reşîd'in vefatının ardından oğulları Emîn ve Me'mûn arasında çıkan taht kavgaları, Abbâsî İmparatorluğu'nu uzun süren bir iç savaşa sürüklemiştir. Buna rağmen, Hârun Reşîd, yönetimdeki becerisi, ilme ve kültüre verdiği destek, askerî başarıları ve dönemin refah düzeyi ile İslâm medeniyetinin zirve noktalarından birini temsil eden efsanevî bir lider olarak tarihe geçmiştir. Halk arasında dolaşan Binbir Gece Masallarında da adı sıkça anılan karakterlerden biri olması, onun popüler kültürdeki yerini de pekiştirmiştir.